از قضایای گودل و نظریه اطلاعات یکپارچه تا مرزهای علم و خودشناسی
مقدمه: چه چیزی در حال آگاه شدن است؟
وقتی به یک درخت نگاه می‌کنیم، صدایی می‌شنویم، دردی را احساس می‌کنیم یا درباره معنای زندگی فکر می‌کنیم، معمولاً پرسشی به ذهنمان نمی‌رسد: چه چیزی در حال تجربه کردن این‌هاست؟
توجه ما به چیزی معطوف است که می‌بینیم، می‌شنویم، احساس می‌کنیم یا درباره‌اش می‌اندیشیم. به بیان دیگر، آگاهی ما متوجه موضوعات تجربه است؛ موضوعاتی که می‌توانیم درباره‌شان حرف بزنیم، آن‌ها را تحلیل کنیم و در ذهن خود بازنمایی کنیم.
اما پرسشی عمیق‌تر نیز وجود دارد: آیا آگاهی فقط به معنای آگاه بودن از چیزی است، یا می‌توان از خودِ آگاه بودن نیز آگاه شد؟
این پرسش ما را به مرز میان علوم اعصاب، فلسفه ذهن، ریاضیات، فیزیک و سنت‌های خودشناسی می‌رساند. در این مسیر، نظریه‌های علمی مختلفی درباره آگاهی مطرح شده‌اند؛ از دیدگاه محاسباتی دنیل دنت گرفته تا استدلال‌های راجر پنروز، نظریه اطلاعات یکپارچه و قضایای ناتمامیت گودل.
شاید هر یک از این رویکردها بتوانند بخشی از مسئله را روشن کنند؛ اما برای فهم تفاوت میان آنچه آگاهانه تجربه می‌کنیم و خودِ آگاه بودن، لازم است پرسش را از زاویه‌ای دیگر نیز بررسی کنیم.
۱. دنیل دنت: آیا آگاهی حاصل عملکرد مغز است؟
دنیل دنت، فیلسوف آمریکایی، از مهم‌ترین مدافعان رویکرد طبیعت‌گرایانه به آگاهی بود. او معتقد بود برای فهم آگاهی لازم نیست موجودی مستقل از مغز، مانند یک ناظر درونی یا روحی که جداگانه در مغز سکونت دارد، فرض کنیم.
در نگاه دنت، آنچه ما آگاهی می‌نامیم، از مجموعه‌ای از فرایندهای پیچیده و توزیع‌شده در مغز شکل می‌گیرد. اطلاعات حسی پردازش می‌شوند، حافظه بر ادراک اثر می‌گذارد، زبان به سازمان‌دهی تجربه کمک می‌کند و فرایندهای مختلف مغزی در تصمیم‌گیری و رفتار مشارکت دارند.
دنت برای توضیح این فرایندها از مدلی به نام «پیش‌نویس‌های چندگانه» (Multiple Drafts) استفاده می‌کرد. مطابق این مدل، تجربه آگاهانه در یک مرکز فرماندهی واحد شکل نمی‌گیرد که در آن، یک ناظر درونی تصاویر و افکار را تماشا کند. در عوض، پردازش‌های متعددی در مغز انجام می‌شوند و آنچه ما تجربه می‌کنیم، نتیجه پویایی و تعامل آن‌هاست.
برای مثال، هنگامی که به رنگ قرمز یک گل نگاه می‌کنیم، اطلاعات بینایی پردازش می‌شوند، خاطرات و تداعی‌های مرتبط ممکن است فعال شوند و مغز این اطلاعات را در فرایندهای گفتار، توجه و رفتار به کار می‌گیرد.
دنت می‌پرسد برای توضیح این تجربه، دقیقاً به چه چیزی فراتر از این فرایندها نیاز داریم؟
با این حال، یک پرسش همچنان محل مناقشه است: آیا توضیح تمام فرایندهای مغزی که با دیدن رنگ قرمز همراه‌اند، به‌تنهایی توضیح می‌دهد که تجربه قرمز بودن چگونه است؟
منتقدان دنت معتقدند که توضیح عملکردهای شناختی لزوماً معادل توضیح کامل کیفیت تجربه ذهنی نیست. دنت در مقابل، با صورت‌بندی رایج مسئله تجربه ذهنی مخالفت می‌کرد و معتقد بود باید مراقب باشیم از تجربه‌های خود، راز یا موجودیتی مستقل نسازیم.
بنابراین، اختلاف فقط بر سر این نیست که مغز چگونه اطلاعات را پردازش می‌کند؛ اختلاف بر سر این است که آیا با توضیح این پردازش‌ها، تمام آنچه باید درباره آگاهی توضیح داده شود، روشن شده است یا نه.
۲. راجر پنروز و قضایای گودل: آیا ذهن فراتر از محاسبه است؟
راجر پنروز، فیزیکدان و ریاضی‌دان، از زاویه‌ای متفاوت به مسئله آگاهی نگاه می‌کند. او استدلال کرده است که فهم ریاضی انسان ممکن است به چیزی بیش از اجرای یک الگوریتم ثابت نیاز داشته باشد.
نقطه شروع یکی از استدلال‌های او، قضایای ناتمامیت کورت گودل است.
گودل در سال ۱۹۳۱ نشان داد که هر دستگاه صوری سازگار و به‌اندازه کافی قدرتمند برای بیان حساب، در شرایط مناسب با محدودیت‌هایی بنیادی روبه‌رو است. به‌طور خلاصه، در چنین دستگاهی گزاره‌هایی وجود دارند که در چارچوب همان دستگاه اثبات‌پذیر نیستند، و دستگاه نمی‌تواند سازگاری خودش را با ابزارهای درونی خود به‌طور کامل اثبات کند.
اما این نتیجه به‌خودی‌خود نمی‌گوید که انسان می‌تواند تمام گزاره‌های اثبات‌ناپذیر را درست تشخیص دهد یا آگاهی از قوانین ریاضی فراتر می‌رود.
پنروز استدلال پیچیده‌تری مطرح می‌کند: اگر توانایی ریاضی انسان را بتوان به‌طور کامل با یک دستگاه محاسباتی ثابت توصیف کرد، باید محدودیت‌های گودلی درباره آن دستگاه نیز مطرح باشند. او معتقد است انسان در برخی موقعیت‌ها می‌تواند محدودیت یک دستگاه صوری را تشخیص دهد؛ بنابراین، توانایی فهم ریاضی انسان شاید به‌طور کامل الگوریتمی نباشد.
این استدلال بحث‌برانگیز است. منتقدان یادآوری می‌کنند که انسان ممکن است درباره سازگاری دستگاه موردنظر اشتباه کند، یا اساساً هیچ دستگاه ثابتی تمام فرایندهای شناختی او را توصیف نکند. ازاین‌رو، قضایای گودل به‌تنهایی اثبات نمی‌کنند که ذهن غیرمحاسباتی است یا آگاهی مستقل از مغز وجود دارد.
با این حال، پرسشی که پنروز پیش می‌کشد ارزش بررسی دارد: آیا توصیف محاسباتی یک سیستم، الزاماً تمام ابعاد فهم و شناخت را توضیح می‌دهد؟
این پرسش، ما را به تمایز مهمی می‌رساند: تفاوت میان توصیف سازوکارهای شناخت و توضیح ماهیت تجربه آگاهانه.
۳. نظریه اطلاعات یکپارچه: آگاهی چه زمانی پدیدار می‌شود؟
نظریه اطلاعات یکپارچه یا IIT که جولیئو تونونی و همکارانش توسعه داده‌اند، تلاش می‌کند آگاهی را بر اساس ویژگی‌های علّی و ساختاری یک سیستم توضیح دهد.
ایده اصلی این نظریه آن است که آگاهی را نمی‌توان صرفاً با تعداد اطلاعاتی که یک سیستم پردازش می‌کند یا با پیچیدگی ظاهری رفتار آن سنجید. آنچه اهمیت دارد، چگونگی ارتباط علّی اجزای سیستم و میزان یکپارچگی‌ای است که در ساختار آن وجود دارد.
تصور کنید دو سیستم داریم:
سیستم نخست، مجموعه‌ای از اجزاست که هرکدام اطلاعاتی را پردازش می‌کنند، اما عملکردشان تا حد زیادی مستقل از یکدیگر است.
سیستم دوم، اجزایی دارد که بر وضعیت یکدیگر اثر می‌گذارند و ساختار علّی کل آن را نمی‌توان بدون از دست دادن ویژگی‌های اساسی‌اش به بخش‌های مستقل فروکاست.
IIT مدعی است که ویژگی‌های آگاهی به ساختار علّی یکپارچه سیستم وابسته‌اند. در صورت‌بندی این نظریه، کمیتی با نماد Φ (فی) برای بیان برخی جنبه‌های یکپارچگی علّی به کار می‌رود.
البته Φ به معنای ساده «هرچه اتصال بیشتر، آگاهی بیشتر» نیست. محاسبه آن به تعریف دقیق سیستم، حالت‌های ممکن و روابط علّی میان اجزا وابسته است؛ محاسبه دقیق آن برای مغز واقعی نیز بسیار دشوار است.
IIT همچنین مدعی است که ویژگی‌های تجربه آگاهانه با ساختار علّی درونی سیستم ارتباط دارند. این دیدگاه لزوماً آگاهی را به مغز انسان محدود نمی‌کند، اما به این معنا هم نیست که هر شبکه بزرگ یا هر مجموعه متصل از انسان‌ها خودبه‌خود یک آگاهی واحد تشکیل می‌دهد.
برای مثال، انسان‌ها از طریق زبان، فرهنگ و فناوری به یکدیگر متصل‌اند؛ اما این ارتباطات به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که مغزهایشان یک سیستم علّی یکپارچه با یک تجربه آگاهانه مشترک تشکیل داده‌اند.
۴. آیا آگاهی می‌تواند فرکتالی باشد؟
برای بررسی این پرسش، ابتدا باید معنای فرکتال را روشن کنیم.
در ریاضیات، فرکتال به ساختاری گفته می‌شود که در مقیاس‌های مختلف، ویژگی‌های خودمتشابه یا الگوهای تکرارشونده دارد؛ هرچند همه فرکتال‌ها دقیقاً خودمتشابه نیستند.
آیا می‌توان چنین الگویی را در آگاهی نیز تصور کرد؟
برای مثال، می‌توان میان سطوح مختلف پردازش در مغز تمایز گذاشت: فعالیت نورون‌ها، تعامل شبکه‌های عصبی، ادراک، حافظه، خودآگاهی و توانایی اندیشیدن درباره افکار خود.
این سطوح با یکدیگر ارتباط دارند، اما وجود یک سلسله‌مراتب به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که آگاهی ساختاری فرکتالی دارد. برای اثبات چنین ادعایی، باید الگوهای خودمتشابه مشخصی تعریف و با داده‌های تجربی بررسی شوند.
با این همه، مفهوم فرکتال می‌تواند استعاره‌ای روشنگر برای تأمل در مسئله آگاهی باشد: ممکن است الگوهای مشابهی از بازنمایی، بازخورد و سازمان‌یابی در مقیاس‌های مختلف ظاهر شوند، بدون آنکه هر سطح دقیقاً نسخه کوچک‌تری از سطح بالاتر باشد.
اما پرسش اصلی ما از این هم فراتر می‌رود.
حتی اگر بتوانیم تمام سطوح پردازش مغز را توصیف کنیم، آیا این توصیف روشن می‌کند که چرا یا چگونه تجربه‌ای از جهان وجود دارد؟ و آیا خودِ آگاه بودن نیز یکی از همین سطوح است، یا پرسشی متفاوت درباره ماهیت تجربه مطرح می‌کند؟
برای نزدیک شدن به این پرسش، می‌توانیم از یک تمایز مفهومی استفاده کنیم.
۵. دو معنای متفاوت: آگاهی از موضوع و آگاهی از آگاه بودن
در اینجا به یکی از مهم‌ترین تمایزهای بحث می‌رسیم.
آگاهی از موضوعات؛ Awareness of Objects
در این حالت، آگاهی متوجه چیزی است:
من یک درخت را می‌بینم.
صدای پرنده‌ای را می‌شنوم.
غم را در بدنم احساس می‌کنم.
به یک خاطره فکر می‌کنم.
می‌دانم که در حال تصمیم‌گیری هستم.
در تمام این مثال‌ها، چیزی وجود دارد که تجربه متوجه آن است. آن چیز می‌تواند بیرونی باشد، مانند یک درخت، یا درونی باشد، مانند یک فکر، احساس یا خاطره.
بخش مهمی از پژوهش‌های علوم اعصاب و نظریه‌های آگاهی، از جمله مدل‌های مربوط به دسترسی آگاهانه، توجه، گزارش‌پذیری و پردازش اطلاعات، به این حوزه مربوط می‌شوند.
البته همه نظریه‌های علمی آگاهی دقیقاً به یک معنا از آگاهی سخن نمی‌گویند و نمی‌توان تمام آن‌ها را صرفاً نظریه‌هایی درباره آگاهی از موضوعات دانست.
آگاهی از آگاه بودن؛ Awareness of Being Aware
حال موقعیت دیگری را تصور کنید.
در حال شنیدن موسیقی هستید و ناگهان متوجه می‌شوید که دارید موسیقی را می‌شنوید. یا در میانه یک گفت‌وگو متوجه می‌شوید که ذهن شما درگیر قضاوت درباره سخنان طرف مقابل شده است.
در اینجا، علاوه بر تجربه اولیه، نوعی آگاهی نسبت به تجربه یا وضعیت ذهنی خود نیز وجود دارد.
در فلسفه ذهن، این حوزه با مفاهیمی مانند فرا‌آگاهی (Meta-awareness)، خودآگاهی بازتابی (Reflective Self-awareness) و نظریه‌های مرتبه بالاتر (Higher-Order Theories) بررسی می‌شود.
اما باید میان دو حالت تمایز گذاشت:
حالت اول: من متوجه می‌شوم که دارم فکر می‌کنم. در اینجا، فکر کردن به موضوع آگاهی من تبدیل شده است.
حالت دوم: من بدون آنکه لزوماً فکر یا احساسی را موضوع توجه قرار دهم، متوجه حضور و آگاه بودن خود هستم.
حالت دوم در سنت‌های مراقبه‌ای و فلسفه‌های غیر دوگانه اهمیت ویژه‌ای دارد. بااین‌حال، اینکه چنین تجربه‌ای دقیقاً چه ساختاری دارد و آیا به نوعی آگاهی بنیادی و مستقل از مغز اشاره می‌کند، همچنان موضوع بحث فلسفی است.
نکته ظریف اینجاست: در حالت اول، آگاهی از یک موضوع به موضوعی دیگر منتقل شده است؛ در حالت دوم، ممکن است آنچه تجربه می‌شود بیشتر خودِ حضور آگاهانه باشد تا محتوایی تازه در ذهن.
۶. آیا آگاهی می‌تواند خودش را بشناسد؟
اگر آگاهی را همیشه به شکل رابطه میان یک مشاهده‌گر و یک موضوع در نظر بگیریم، با پرسشی دشوار روبه‌رو می‌شویم: آیا برای شناخت آگاهی باید آن را به یک موضوع تبدیل کنیم؟
اگر بگوییم «من از آگاهی خود آگاه هستم»، آیا آگاهی به موضوعی تبدیل شده که یک آگاهی دیگر آن را مشاهده می‌کند؟ و اگر چنین باشد، آیا باید برای آن آگاهی دوم نیز یک آگاهی سوم فرض کنیم؟
این پرسش به مسئله‌ای معروف در فلسفه ذهن نزدیک می‌شود: چگونه می‌توان خودآگاهی را توضیح داد، بی‌آنکه گرفتار زنجیره‌ای بی‌پایان از ناظران درونی شویم؟
یکی از راه‌های پاسخ این است که آگاهی از خود را لزوماً به معنای وجود دو موجودیت مستقل ندانیم. شاید در برخی صورت‌های تجربه، آگاه بودن و آگاه بودن از تجربه، دو جنبه از یک فرایند واحد باشند.
برای مثال، هنگام درد کشیدن، ممکن است در همان حال که درد را تجربه می‌کنیم، به‌نوعی از درد خود نیز آگاه باشیم؛ بدون آنکه لازم باشد یک ناظر جداگانه در ذهنمان درد را تماشا کند.
برخی نظریه‌های فلسفی از مفهوم «خودآگاهی پیشاتأملی» استفاده می‌کنند؛ یعنی این ایده که تجربه ممکن است بدون نیاز به یک عمل ذهنی دوم، به‌نحوی برای خودِ تجربه‌کننده آشکار باشد.
اما از اینجا تا ادعای بزرگ‌تری فاصله وجود دارد: اینکه آگاهی، واقعیتی مستقل از مغز است یا اساس همه هستی را تشکیل می‌دهد. تمایز میان تجربه آگاهی و نظریه‌ای درباره ماهیت نهایی آگاهی، برای حفظ دقت بحث ضروری است.
۷. آیا نظریه‌های علمی و دیدگاه‌های غیر دوگانه می‌توانند مکمل یکدیگر باشند؟
فرض کنیم دنت در توضیح فرایندهای مغزی و شناختی نکات مهمی را روشن می‌کند؛ IIT بر ویژگی‌های علّی و یکپارچگی سیستم تمرکز می‌کند؛ پنروز درباره محدودیت‌های محاسبه و ماهیت فهم ریاضی پرسش‌هایی مطرح می‌کند؛ و علوم اعصاب، سازوکارهای مرتبط با خواب، بیهوشی، ادراک و خودآگاهی را بررسی می‌کنند.
آیا می‌توان گفت همه این رویکردها به‌نوعی درست می‌گویند، اما هرکدام به بخشی متفاوت از مسئله می‌پردازند؟
به‌عنوان یک چارچوب برای گفت‌وگو، بله. این امکان وجود دارد که نظریه‌های مختلف، پرسش‌های متفاوتی را بررسی کنند:
چگونه اطلاعات پردازش می‌شوند؟
چه شرایطی برای آگاهی دسترسی لازم است؟
چه ویژگی‌های علّی‌ای با تجربه آگاهانه همراه‌اند؟
آیا فهم انسان را می‌توان به محاسبه الگوریتمی فروکاست؟
تجربه آگاهانه چه نسبتی با سازوکارهای مغزی دارد؟
آیا آگاهی از خود، صرفاً بازنمایی دیگری در ذهن است یا ویژگی متفاوتی از تجربه را نشان می‌دهد؟
اما نمی‌توان صرفاً با کنار هم گذاشتن این پرسش‌ها نتیجه گرفت که همه نظریه‌ها درست‌اند. برخی ادعاهای آن‌ها با یکدیگر ناسازگارند و باید با استدلال و شواهد ارزیابی شوند.
همچنین قضایای گودل ثابت نمی‌کنند که آگاهی بنیادی است، IIT وجود آگاهی کیهانی را اثبات نمی‌کند و فیزیک کوانتوم نیز به‌خودی‌خود شاهدی بر استقلال آگاهی از مغز نیست.
ارزش این گفت‌وگو در آن است که به ما اجازه می‌دهد مرز میان آنچه می‌دانیم، آنچه نظریه‌پردازی می‌کنیم و آنچه هنوز نمی‌دانیم، روشن‌تر شود.
۸. عینک واقعیت مجازی؛ استعاره‌ای برای تأمل در آگاهی
تصور کنید عینک واقعیت مجازی‌ای بر چشم دارید. تا زمانی که دستگاه روشن است، می‌توانید محیطی مجازی را ببینید، در آن حرکت کنید و با اشیای آن تعامل داشته باشید.
وقتی باتری تمام می‌شود، تجربه آن محیط قطع می‌شود. اما آیا از این قطع شدن می‌توان نتیجه گرفت که شما نیز از بین رفته‌اید؟
خیر. خاموش شدن عینک، به‌خودی‌خود فقط نشان می‌دهد که دسترسی شما به آن محیط مجازی متوقف شده است. وجود شما و وجود جهان بیرونی از این رویداد نتیجه نمی‌شوند.
این مثال، تمایزی مفید میان «قطع یک تجربه» و «نابودی تجربه‌کننده» ایجاد می‌کند.
آیا ممکن است ماهیت آگاهی هم به این گونه باشد؟!
۹. تمرین خودشناسی: از موضوع تجربه تا خودِ آگاه بودن
برای لمس عملی تمایزی که درباره آن صحبت کردیم، می‌توان تمرین ساده‌ای انجام داد. هدف این تمرین اثبات یک نظریه متافیزیکی نیست؛ بلکه مشاهده تفاوت میان محتوای تجربه و آگاه بودن از آن است.
مرحله اول: مشاهده یک موضوع
به یک شیء ساده، مثلاً یک فنجان، نگاه کنید. رنگ، شکل، سایه و جزئیات آن را مشاهده کنید.
از خود بپرسید: اکنون آگاهی من متوجه چیست؟
مرحله دوم: مشاهده یک تجربه درونی
چشم‌ها را ببندید و به صداها، حس‌های بدنی یا افکاری که ظاهر می‌شوند توجه کنید.
بدون تلاش برای تغییر آن‌ها، متوجه شوید که تجربه‌ها پیوسته تغییر می‌کنند.
مرحله سوم: توجه به فرایند توجه
اکنون متوجه شوید که توجه شما چگونه از یک صدا به یک فکر یا از یک حس بدنی به خاطره‌ای منتقل می‌شود.
از خود بپرسید: آیا می‌توانم متوجه شوم که ذهنم در حال توجه کردن است؟
مرحله چهارم: مکث بدون ساختن پاسخ
برای چند لحظه، تلاش نکنید به این پرسش پاسخ نظری بدهید که آگاهی چیست. اجازه دهید صداها، افکار و حس‌های بدنی حضور داشته باشند.
سپس به این نکته توجه کنید: آیا برای تجربه کردن هرکدام از این پدیده‌ها، لازم است ابتدا درباره آن‌ها فکر کنید؟
این تمرین ممکن است تجربه‌ای از حضور یا خودآگاهی ایجاد کند. اما تجربه شخصی، هرچند برای خودشناسی ارزشمند است، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که آگاهی مستقل از مغز است یا ماهیت بنیادی جهان را آشکار کرده‌ایم.
اهمیت تمرین در این است که به‌جای صرفاً اندیشیدن درباره آگاهی، خودِ فرایند تجربه را موضوع مشاهده قرار می‌دهیم.
نتیجه‌گیری: آیا آگاهی آخرین موضوع شناخت است یا زمینه شناخت؟
در مسیر بررسی آگاهی، می‌توان از فعالیت نورون‌ها آغاز کرد، به پردازش اطلاعات رسید، ساختارهای علّی مغز را مطالعه کرد، محدودیت‌های محاسبات را بررسی کرد و سپس به مسئله خودآگاهی پرداخت.
هر مرحله، پرسش تازه‌ای پیش روی ما می‌گذارد.
شاید یکی از مهم‌ترین تمایزهایی که می‌توانیم در این مسیر حفظ کنیم، تفاوت میان شناختِ آنچه تجربه می‌شود و تأمل درباره خودِ آگاه بودن باشد.
وقتی به درخت نگاه می‌کنیم، درخت موضوع تجربه است. وقتی متوجه می‌شویم که داریم به درخت نگاه می‌کنیم، نوعی خودآگاهی نیز وارد تجربه می‌شود. و هنگامی که درباره خودِ آگاه بودن تأمل می‌کنیم، با پرسشی روبه‌رو می‌شویم که پاسخ آن صرفاً با نام‌گذاری یک بخش از مغز یا معرفی یک نظریه اطلاعاتی به پایان نمی‌رسد.
بااین‌حال، نباید از دشواری یک پرسش نتیجه بگیریم که پاسخ آن الزاماً غیرمادی، عرفانی یا خارج از علم است. همان‌طور که نباید فرض کنیم توصیف سازوکارهای مغز، بدون استدلال بیشتر، تمام پرسش‌های فلسفی درباره تجربه را حل کرده است.
در اینجا می‌توان علم و خودشناسی را نه لزوماً رقیب یکدیگر، بلکه دو مسیر متفاوت برای بررسی جنبه‌های گوناگون مسئله دانست: علم می‌کوشد سازوکارها و روابط را با روش‌های عمومی و آزمون‌پذیر بررسی کند؛ خودشناسی، در وجه تجربی خود، توجه ما را به چگونگی ظهور افکار، احساسات و تجربه در لحظه معطوف می‌کند.
شاید پرسش نهایی این نباشد که کدام نظریه را باید به‌طور کامل جایگزین نظریه‌های دیگر کنیم، بلکه این باشد که هر نظریه دقیقاً به کدام پرسش پاسخ می‌دهد و کدام پرسش همچنان باز مانده است.
آیا آگاهی چیزی است که مغز انجام می‌دهد، تجربه‌ای است که در ساختار مغز پدیدار می‌شود، یا پرسش درباره آگاهی ما را ناگزیر می‌کند مفهوم شناخت و تجربه را از نو بررسی کنیم؟
این پرسش هنوز پاسخی مورد توافق همگان ندارد. اما می‌تواند نقطه شروعی برای گفت‌وگویی باشد که در آن، نه از علم فراتر از شواهدش ادعا می‌کنیم و نه پرسش‌های بنیادین تجربه انسانی را پیش از بررسی کنار می‌گذاریم.
شاید نخستین گام در خودشناسی همین باشد: پیش از آنکه تصمیم بگیریم آگاهی چیست، دقیق‌تر ببینیم وقتی می‌گوییم «من آگاه هستم»، واقعاً به چه چیزی اشاره می‌کنیم.
